Jaarrapport 2010: Straffeloosheid troef

Publicatie Woensdag, 26 Mei, 2010 - 23:00

Al-Shabaab krijgers in Mogadishu, Somalie

2009 was in een aantal opzichten een goed jaar voor internationale gerechtigheid. Desondanks zegeviert de straffeloosheid door een corrupte machtspolitiek van overheden die zichzelf boven de wet stellen. Dit is de belangrijkste conclusie van Amnesty's Jaarrapport 2010.

"Het Jaarrapport van Amnesty International analyseert de mensenrechtensituatie in 159 landen. De organisatie stelt vast dat bepaalde overheden straffeloos hun gang gaan en geen rekening houden met de mensenrechten van hun bevolking. Tomeloze straffeloosheid is de ideale voedingsbodem voor onderdrukking en andere mensenrechtenschendingen. Miljoenen mensen lijden onder repressie en armoede", zegt Karen Moeskops, directeur van Amnesty International Vlaanderen.

Straffeloosheid

Het arrestatiebevel van het Internationaal Strafhof in 2009 tegen de Soedanese president Omar Hassan Al Bashir was een mijlpaal voor internationale justitie. Het toont aan dat zelfs zetelende staatshoofden niet boven de wet staan. De weigering van de Afrikaanse Unie om haar medewerking te verlenen, was echter een triest voorbeeld van overheden die politiek eigenbelang laten primeren op gerechtigheid. Een droef staaltje politieke onwil ten koste van honderdduizenden mensen in Darfoer die gevangen zitten in een spiraal van geweld.

Ook het conflict in Sri Lanka, waarbij zowel het regeringsleger als de Tamil Tijgers verdacht worden van oorlogsmisdaden, staat symbool voor de mislukking van de internationale gemeenschap om effectief op te treden als mensenrechten in het gedrang komen.
De aanbevelingen uit het Goldstone-rapport van de VN-Mensenrechtenraad over oorlogsmisdaden tijdens het meest recente conflict in Gaza werden nog steeds niet ter harte genomen door Israël of Hamas.

"Amnesty vraagt aan regeringen dat ze verantwoording afleggen voor hun daden en de statuten van het Internationaal Strafhof onderschrijven zodat inbreuken op internationaal recht vervolgd kunnen worden. Landen die zichzelf een voortrekkersrol toe-eigenen, zoals de G20-landen, hebben een bijzondere voorbeeldfunctie te vervullen. Geen enkele overheid mag zich boven de wet stellen”, zegt Karen Moeskops.

Amnesty vraagt aan alle G20-landen die het Internationaal Strafhof in Den Haag nog niet erkend hebben, om dat alsnog zo snel mogelijk te doen. Het denkt hierbij aan landen zoals de VS, China, Rusland, Turkije, India, Indonesië en Saoedi-Arabië. De internationale bijeenkomst over het Internationaal Strafhof in het Oegandese Kampala op 31 mei 2010 is een ideale gelegenheid voor overheden om hun engagement tegenover het Strafhof kenbaar te maken.

Repressie en conflicten

De ongebreidelde straffeloosheid in de wereld is een perfecte katalysator voor repressie en andere mensenrechtenschendingen. Onderzoek van Amnesty toont aan dat in meer dan 111 landen mensen gefolterd of mishandeld worden. In minstens 55 landen hebben mensen geen recht op een eerlijk proces. Vrijheid van meningsuiting wordt in ten minste 96 landen aan banden gelegd en in meer dan 48 landen worden er gewetensgevangenen vastgehouden.

De negatieve impact van straffeloosheid laat zich ook voelen tijdens conflicten. Respect voor burgers en hun rechten tijdens conflictsituaties is vaak ver zoek. Gewapende groepen en regeringstroepen schenden het internationaal strafrecht in de Democratische Republiek Congo, Sri Lanka en Jemen. In Afghanistan en Pakistan gingen duizenden burgers gebukt onder het escalerende geweld van de Taliban. Ook in Irak en Somalië leven burgers dag in dag uit in een conflictzone waar iedere dag hun laatste kan zijn.
Tijdens conflicten worden vrouwen en meisjes vaak het slachtoffer van verkrachtingen en andere geweldplegingen. Zowel regeringstroepen als gewapende groeperingen maken zich hieraan op grote schaal schuldig.

Ondanks de diepgewortelde straffeloosheid, zijn er het afgelopen jaar ook een aantal lichtpuntjes op vlak van gerechtigheid. In Zuid-Amerika werden onderzoeken heropend naar misdaden die beschermd werden door amnestiewetten. Met als hoogtepunten de veroordeling van voormalig Peruaans president Alberto Fujimori voor misdaden tegen de mensheid en de veroordeling voor kidnapping en foltering van de laatste Argentijnse militaire president Reynaldo Bignone. Alle processen in het Speciaal Tribunaal voor Sierra Leone werden afgerond uitgezonderd dat tegen voormalig president van Liberia, Charles Taylor.

Millenniumdoelstellingen

Iemand in de praktijk effectief aansprakelijk stellen voor extreme misdaden tijdens conflicten of voor repressie is uiteraard nog geen evidentie, maar het debat op dat terrein is wel gewonnen. Niemand ontkent dat oorlogsmisdaden, misdaden tegen de mensheid of gedwongen verdwijningen bestraft moeten worden. Als we echter kijken naar de aansprakelijkheid voor grove schendingen van economische, sociale en culturele rechten, is er nog heel wat werk aan de winkel.

Miljoenen mensen leven in diepe armoede omdat overheden er niet in slagen het recht op voedsel, huisvesting, gezondheid en water te garanderen. Regeringen moeten concrete actie ondernemen om de economische, sociale en culturele rechten te realiseren.

"Overheden moeten aansprakelijk gesteld kunnen worden voor mensenrechtenschendingen die armoede veroorzaken en versterken. De aanstaande VN-top in september over de Millenniumdoelstellingen biedt een nieuwe kans aan de wereldleiders om beloftes om te zetten in juridisch afdwingbare verbintenissen", zegt Karen Moeskops.

Vooral arme vrouwen betalen een hoge tol voor het niet naleven van de Millenniumdoelstellingen. Wereldwijd stierven in 2009 naar schatting 350.000 vrouwen tijdens de zwangerschap of in het kraambed. Moedersterfte is vaak te wijten aan discriminatie van vrouwen, gebrekkige toegang tot medische voorzieningen, financiële barrières en onvoldoende zeggenschap bij familieplanning.

"De wereld snakt naar reële gerechtigheid. Dat is één van de belangrijkste lessen die we geleerd hebben uit het afgelopen jaar. Mensenrechtenschendingen zullen pas afnemen als ze effectief onderzocht en vervolgd worden. Daders moeten bestraft worden en slachtoffers hebben recht op de waarheid. Gerechtigheid leidt uiteindelijk tot een meer stabiele en veilige wereld", besluit Karen Moeskops.