Sierra Leone: Hoe gratis gezondheidszorg toch niet gratis is

Amnesty riep de overheid op om maatregelen te treffen tegen de hoge kost die vrouwen moeten betalen voor medische voorzieningen, en dan vooral voor dringende verloskundige zorgen.

In september 2011 lanceerde Amnesty een vervolgrapport dat kijkt naar de initiatieven die ondertussen door de overheid genomen zijn. Er werd een strategisch plan voor de gezondheidszorg 2010-2015 ontwikkeld en in april 2010 lanceerde President Koroma het ‘Free Health Care Initiative’ (FHCI) voor zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en kinderen onder de 5 jaar.

Evaluatie van het gratis gezondsheidsbeleid

De hervormingen resulteerden in een aantal belangrijke veranderingen en waren ook hoopgevend voor veel vrouwen. Bepaalde doelstellingen werden echter slechts gedeeltelijk geïmplementeerd. Ten eerste is er een gebrek aan gekwalificeerd personeel, zeker nu er een stijgende nood is aan goede dienstverlening met de lancering van het FHCI. Bovendien blijkt uit de getuigenissen van de door Amnesty geïnterviewde vrouwen dat ze vaak weinig respectvol behandeld worden door het medisch personeel. De 19-jarige Umu vertelde dat de verpleegsters tegen haar riepen, haar geen informatie gaven, en geld vroegen voor medicijnen die sinds het FHCI nochtans gratis moeten zijn.

Daarnaast is er ook een groot probleem met de beschikbaarheid van medisch materiaal en de noodzakelijke medicijnen. Grote tekorten en laattijdige leveringen zijn grotendeels te wijten aan een slecht opvolgingssysteem. Het medisch personeel is vaak niet in staat om de verschillende officiële formulieren correct in te vullen en het nieuwe online inkoopsysteem CHANNEL te gebruiken.

Het leveringsprobleem wordt nog verergerd door corruptie in de haven van Freetown, de Sierra Leonese hoofdstad waar medicatie toekomt uit het buitenland. Zo weigerden de havenautoriteiten in 2010 om een grote levering van medicatie bestemd voor het FHCI door te laten. Een bezoek van de president aan de havenautoriteiten was nodig om de levering medicatie vrij te geven voor nationale distributie. Een dokter getuigt: “Aan de havens wordt er steeds om betalingen gevraagd. Het is er corrupt. De zaken worden daar vertraagd en geraken niet aan de medische verkooppunten. ... De verdeling van goederen is vandaag een manier om geld te verdienen en dat heeft het systeem verziekt.”

Tot slot wordt de medicatie in de praktijk meestal niet gratis aangeboden. Uit de interviews blijkt dat in een groot deel van de gevallen bepaalde medicatie ofwel niet voorradig is, ofwel tegen betaling wordt aangeboden. Dit allemaal terwijl ze gratis zou moeten zijn. De vrouwen vertellen dat ze naar private apothekers worden gestuurd en wanneer ze daar niet kunnen betalen, worden ze simpelweg weggestuurd. Dat overkwam ook de 6 maanden zwangere Hajara die naar het ziekenhuis ging omdat ze zich duizelig voelde en moest braken. De dokter raadde haar aan om een scan te laten maken. Maar de verpleegster die de scan moest uitvoeren, vroeg haar daarvoor te betalen. Omdat ze geen geld had, werd ze weggestuurd zonder haar diagnose te weten.

Het feit dat het distributiesysteem van medisch materiaal en medicatie slecht georganiseerd is en nauwelijks opgevolgd wordt, maakt corruptie heel makkelijk. Aangezien de verschillende instanties amper gegevens bijhouden, raken medische producten van het FHCI systeem in het betalende systeem terecht. De anti-corruptie-commissie van Sierra Leone heeft talrijke klachten gekregen over het schaamteloos en moedwillig misbruik van het FHCI.

Belang van monitoring en aansprakelijkheid als garantie voor de mensenrechten

Het is duidelijk dat het omzetten van het beleid in de praktijk erg moeizaam verloopt. Daarbij is het centrale probleem een gebrek aan effectieve monitoring- en aansprakelijkheidssystemen. Dit zijn belangrijke principes die essentieel zijn voor het recht op gezondheid en bijdragen tot het verminderen van moedersterfte. Door op een correcte manier het medische systeem op te volgen (monitoring), door het bijhouden van gegevens zoals moedersterfte en de distributie van medicijnen, krijgt de overheid zicht op de problemen in het systeem. Dit bijhouden van correcte informatie maakt het mogelijk om waar nodig bepaalde mensen ter verantwoording te roepen.

In Sierra Leone faalt de medische monitoring omdat er een gebrek is aan capaciteit, middelen en een duidelijke methodologie. Naast het ministerie voor gezondheid spelen tal van andere actoren, zowel op het nationale als op het districtsniveau, een rol in het coördineren, opvolgen en evalueren van de gezondheidszorg. De decentralisatie van deze functie zorgt voor ongewenste effecten. Zo raken tijdens de informatie-overdracht tussen de verschillende instanties belangrijke boodschappen verloren en de verschillende niveaus beschuldigen elkaar wanneer er fouten gebeuren. Bovendien ontbreekt er een duidelijke visie in de methodologie: wat wordt er opgevolgd, welke middelen worden daarvoor gebruikt en met welke frequentie? Er is bijvoorbeeld nauwelijks aandacht voor de bezorgdheden van vrouwen en meisjes en het distributie- en leveringssysteem van medicatie is zelfs niet opgenomen in de huidige beperkte monitoring.

De verschillende instanties die in theorie bevoegd zijn om medisch personeel te bestraffen, hebben in de praktijk nooit stappen daartoe ondernomen. Er bestaan ook nauwelijks mechanismen en procedures om klachten neer te leggen. Er zijn geen klachtboxen aanwezig en patiënten durven niet naar een hoofdverpleegster te stappen wegens angst voor vergeldingsacties. Momenteel werkt de overheid aan een gratis telefoonlijn waar patiënten hun klachten kunnen achterlaten. Eén van Amnesty’s aanbevelingen is dat de overheid moet nagaan of ze patiënten kan betrekken in het testen van dergelijke nieuwe initiatieven.

Ook het juridische systeem van Sierra Leone speelt een belangrijke rol in het tot stand brengen van dergelijke systemen voor aansprakelijkheid. Momenteel vormt het recht op gezondheid geen wettelijk afdwingbaar mensenrecht onder de nationale wetgeving van Sierra Leone. Wanneer een vrouw om financiële redenen hulp wordt geweigerd in een ziekenhuis, zijn er geen juridische stappen mogelijk want het recht op gezondheid is er niet berechtbaar. Een vader van een vijf maanden oude baby vertelde Amnesty dat zijn vrouw niet beviel in het ziekenhuis maar thuis omdat ze moesten betalen voor medicatie. Hij wil klacht neerleggen maar weet niet hoe. Volgens het VN-Comité voor Economische, Sociale en Cultu­rele Rechten moet nochtans iedereen die het slachtoffer is van de schending van het recht op gezondheid toegang hebben tot juridische maatregelen op nationaal en internationaal niveau. Daarnaast belemmeren een aantal andere belangrijke factoren dat er rechtszekerheid heerst. Rechtbanken opereren niet onafhankelijk van de overheid en mensen met een laag inkomen ondervinden financiële en administratieve drempels om juridische stappen te ondernemen. De Legal Aid Bill van 2010 zou aan dit laatste probleem tegemoet moeten komen maar is nog steeds niet goedgekeurd.

Bron
Amnesty International, At a Crossroads: Sierra Leone’s Free Health Care Policy, 2011 (pdf).